Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa, tư duy bậc cao kết hợp với trí tuệ cảm xúc (EQ) chính là năng lực cốt lõi giúp con người làm chủ công nghệ, giải quyết các vấn đề phức tạp và phát triển bền vững hằng ngày hằng tuần.
Chính vì vậy, rèn luyện tư duy bậc cao đã trở thành “mệnh lệnh của thời đại” và là giá trị cốt lõi của những công dân toàn cầu ưu tú. Bài viết dưới đây của The Dewey Schools sẽ giúp quý phụ huynh và học sinh thấu suốt bản chất, các thành tố cốt lõi và phương pháp rèn luyện tư duy bậc cao hiệu quả mỗi ngày.
Tư duy bậc cao là gì?
Tư duy bậc cao (Higher-Order Thinking Skills – HOTS) là khái niệm phát khởi từ Thang đo phân loại giáo dục của Benjamin Bloom (Bloom’s Taxonomy). Đây là khả năng tư duy vượt qua giới hạn của việc ghi nhớ thông tin thô hoặc lặp lại máy móc kiến thức đã học.
Phân loại Bloom liên quan đến việc tiếp thu kiến thức, bao gồm 6 cấp bậc trong đó 3 cấp độ nhận thức cao nhất của bộ não: Phân tích (Analyze), Thẩm định (Evaluate), và Sáng tạo (Create).
- Cấp độ 1 – Remember (Nhớ): Ở cấp độ 1 là nhớ những gì được truyền đạt (học thuộc lòng)
- Cấp độ 2 – Understand (Hiểu): Cấp độ 2 là hiểu được những gì đã học, thể hiện ở việc tổng quát hóa vấn đề, tóm tắt được ý chính
- Cấp độ 3 – Apply (Áp dụng): Cấp độ 3 là ứng dụng được những kiến thức, kỹ năng đã học vào những tình huống mới và liên hệ các kiến thức khác đã biết vào 1 tình huống. Ví dụ: Áp dụng phương trình bậc 2 để giải quyết bài tập
- Cấp độ 4 – Analyze (Phân tích): Phân tích kiến thức đã học và tạo mối liên hệ với những kiến thức đã biết để có sự hiểu biết sâu sắc hơn về những kiến thức đang học, nghiên cứu. Ví dụ: Tìm mối liên hệ giữa công thức nghiệm phương trình bậc 1 và bậc 2? Có thể mở rộng công thức cho phương trình bậc 3 được không?
- Cấp độ 5 – Evaluate (Thẩm định): Phân tích, đánh giá những giải pháp đưa ra cho 1 vấn đề, từ đó chọn lựa giải pháp phù hợp với hoàn cảnh cụ thể. Ở cấp độ 5 – Thẩm định yêu cầu kiến thức đa dạng, mối liên hệ giữa các kiến thức đó, đánh giá ưu nhược điểm của các giải pháp.
- Cấp độ 6 – Create (Tạo cái mới): Dựa trên các kiến thức sẵn có, để suy nghĩ tìm ra giải pháp mới cho vấn đề. Thông qua sự sáng tạo, đổi mới để tạo ra giải pháp lớn hay nhỏ, mang tính đột phá hay tiếp nối. Ví dụ: những giải thuật mới, cách marketing mới, giải pháp học tập mới…
Trong 6 mức độ của Bloom Taxonomy, tư duy bậc cao (Higher-order thinking skills) được biết đến là 3 mức độ cao nhất (Analyze, Evaluate & Create). Trong đó 3 kỹ năng tư duy này có liên quan chặt chẽ với nhau.
Theo Maier (1933 – 1937) suy nghĩ bậc cao là thử thách để phân tích, làm sáng tỏ, hoặc vận dụng thông tin. Theo ông, định nghĩa HOTS là quá trình tư duy ở cấp độ mà nó cao hơn việc ghi nhớ sự vật, sự việc mà ai đó đã nói và nói lại chính xác cho người khác. Khi mà con người có trí nhớ tự động, ghi nhớ và đưa lại những thông tin mà hoàn toàn không cần phải tư duy hay nghĩ ngợi.
Theo Arthur Lewis và David Smith cho rằng tư duy bậc cao là khả năng con người vận dụng những thông tin đã được cất giữ trong trí nhớ hay thông tin mới để sắp xếp lại hay mở rộng thông tin nhằm tìm câu trả lời phù hợp hay đặt mục tiêu nào đó trong những trường hợp cảm thấy bối rối.
Tư duy bậc cao là gì?
Sự khác biệt giữa tư duy bậc cao và tư duy bậc thấp
So sánh sự khác biệt giữa tư duy bậc cao và HOTS:
| Tư duy bậc cao
Higher-order thinking skills |
Tư duy bậc thấp
Lower-order thinking skills |
|
|
Cách thành tố của tư duy bậc cao
Theo quan điểm của một số nhà nghiên cứu và định nghĩa thì các thành tố của tư duy bậc cao bao gồm: tư duy logic, tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, sự thông hiểu, sự sáng suốt và siêu nhận thức. Cụ thể:
Tư duy logic
Theo các nhà tâm lý học, tư duy logic theo phương diện và quan điểm nghiên cứu là phương diện nhận thức có liên quan đến chân lý. Đây là loại hình tư duy mà phương tiện chủ yếu của nó là các quy luật logic, ngôn ngữ và sản phẩm là các khái niệm, suy luận, phán đoán được biểu đạt bằng ngôn ngữ. Những người có tư duy logic có kỹ năng suy luận và đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu thực tế.
Tư duy logic là thành tố của tư duy bậc cao
Tư duy phê phán
Tư duy phê phán là thành tố của tư duy bậc cao, đặc trưng bởi những quyết định và phân tích cẩn thận. Nó được coi là một phần của quá trình đánh giá về những chứng cứ thu nhận được trong quá trình giải quyết vấn đề, hay những kết quả tạo thành từ suy nghĩ sáng tạo. Một số nhà nghiên cứu cho rằng giải quyết vấn đề và tư duy phê phán có thể thay thế cho nhau, nhưng có người lại cho rằng tư duy phê phán chỉ là 1 dạng của giải quyết vấn đề.
Mặc dù có nhiều đánh giá khác nhau, nhưng không thể phủ nhận tư duy phê phán là 1 phần quan trọng, là thành tố của suy nghĩ bậc cao.
Tư duy sáng tạo
Quá trình sáng tạo trong tư duy đi xa hơn các quy tắc và khái niệm trước đó sẽ sản sinh ra các giải pháp giải quyết vấn đề phát sinh. Tư duy sáng tạo bao gồm tư duy phân kỳ và tư duy hội tụ để tạo ra ý tưởng mới. Sự sáng tạo sở hữu những nét đặc trưng nhất như sau:
- Nhất quán về việc sử dụng luật và những tiền đề cơ bản trong những tình huống mới
- Chứa đựng sự khám phá, giải quyết vấn đề, những cách tiếp cận mới để đánh giá những điểm thiết sót và những hành động để khắc phục những điểm này
- Lựa chọn những khía cạnh liên quan và đặt chúng trong hệ thống chặt chẽ, để kết hợp những thông tin mới với người sẵn sàng biết vấn đề
- Gối lên những đặc điểm khác như năng lực học thuật, sự thông minh, sự tin cậy, sự thích ứng, sự độc lập và được chứa đựng trong 7 loại hình trí thông minh
Xem thêm: Tư duy sáng tạo là gì? Cách rèn luyện kỹ năng tư duy sáng tạo
Sự thông hiểu
Sự thông hiểu được đánh giá là một phần của tư duy bậc thấp nhưng cũng là phần không thể thiếu của phát triển tư duy bậc cao hơn. Sự thông hiểu là quá trình mà mỗi cá nhân cần kiến tạo những ý nghĩa từ những thông tin và giản đồ thông qua những hành động xác định.
Tư duy bậc cao bao gồm sự thông hiểu
Sự thông hiểu bao gồm nhưng không giới hạn bởi:
- Câu hỏi và câu trả lời thông thường mà đòi hỏi tư duy cấp cao về các ý tưởng cũ và mới
- Sự đương đầu với những xung đột về các thông tin và ý tưởng
- Những khó khăn và vấn đề
- Sự khám phá, thăm dò
- Kiểm soát hệ thống yêu cầu
- Tóm tắt, tường thuật, thảo luận mối quan hệ và những ý tưởng mới giữa chúng
- Liên kết những khái niệm khác và những hiểu biết mới
- Vận dụng ý tưởng và thông tin mới vào hoạt động giải quyết vấn đề
- Phản hồi và diễn đạt bằng lời về quy trình nhận thức chứa đựng trong sự thông hiểu
Sự sáng suốt
Sự sáng suốt trong tư duy bậc cao là giải pháp bất ngờ cho giải quyết vấn đề không lường trước được và những chiến lược nhận thức. Những giải pháp giải quyết vấn đề sáng suốt đòi hỏi khả năng phân tích, đánh giá và tổng hợp .
Sự sáng suốt bao gồm nhiều thành tố như sự sáng tạo và cả việc kiểm tra các yếu tố có thể gây ra vấn đề, tìm ra các cách khác nhau hay con đường mới để tiếp cận vấn đề. Người sáng suốt sẽ kiên nhẫn, chấp nhận rủi ro, vận dụng tri thức rộng, nhận ra sự tương đồng. Bên cạnh đó họ còn có sự sáng tạo, hài hước và năng lực và năng lực kết nối các yếu tố cơ bản.
Siêu nhận thức
Về cơ bản, siêu nhận thức là sự tự hoàn thiện của tư duy, bao gồm sự ý thức của cá nhân về quá trình tư duy, sự áp dụng tri thức đã biết. sự tự điều khiển và cả các bước của quá trình tư duy.
Trong giai đoạn siêu nhận thức, mỗi người luôn có sự nhìn nhận, phân tích, xem xét, đánh giá quá trình tư duy của mình để có sự điều chỉnh phù hợp về vấn đề nào đó. Có đánh giá cho rằng siêu nhận thức là quá trình tư duy của tư duy. Niềm tin của mỗi cá nhân cho rằng bản thân có thể trở nên tốt hơn đóng vai trò quan trọng tương tự việc người khác đặt niềm tin vào sự tiến bộ của họ làm nên sự thành công của siêu nhận thức.
Siêu nhận thức
Tầm quan trọng của tư duy bậc cao
Trong thời đại khoa học công nghệ, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, khoa học robot ngày càng phổ biến dẫn đến việc sử dụng kỹ năng hay suy nghĩ theo cách đơn giản sẽ giảm dần. Chỉ có kỹ năng suy nghĩ bậc cao và yếu tố cảm xúc là chìa khóa giúp chúng ta vượt lên trên máy móc. Đây cũng chính là tầm quan trọng của tư duy bậc cao với cuộc sống con người.
Kết nối kiến thức
Khi chúng ta cần tìm hiểu về một chủ đề nào đó thì kiến thức chính là nền tảng cung cấp thông tin. Để học kiến thức mới cần phải thực hiện 3 bước đầu tiên của Bloom là Remember (Nhớ) – Understand (Hiểu) – Apply (Ứng dụng). Ba bước này sẽ giúp chúng ta học được kiến thức cụ thể, cần thiết về một lĩnh vực nào đó nhưng lại thiếu đi sự liên kết. Vì vậy Higher-order thinking skills giúp bạn liên kết kiến thức liên quan đến lĩnh vực này và lĩnh vực khác.
Tư duy bậc cao là 3 bậc tiếp theo cao hơn của tư duy theo thang Bloom bao gồm Analyze (Phân tích), Evaluate (Thẩm định), Create (Sáng tạo). Phân tích để hiểu sâu sắc hơn về một vấn đề, từ đó tìm ra cách làm những vấn đề tương tự và kết nối kiến thức của vấn đề với kiến thức liên quan và tạo ra kiến thức mới.
Đây là sự kết hợp phổ biến của sáng tạo hay còn gọi là tổng hợp sáng tạo, tức là tạo ra cái mới dựa trên việc tổng hợp, liên kết những thứ sẵn có. Tận dụng suy nghĩ bậc cao giúp bạn học 1 kiến thức, nhưng lại hiểu và kết nối những kiến thức khác có liên quan để giải quyết những tình huống mới mẻ.
Tư duy bậc cao giúp chúng ta phát triển khả năng tự học, nắm vững kiến thức, khái niệm mới và phát triển tư duy sáng tạo. Từ đó bạn trở nên tự tin về năng lực tư duy của bản thân, kịp thời cập nhật kiến thức. Chú trọng phát triển khả năng tư duy mang đến hiệu quả và quan trọng hơn việc tiếp thu kiến thức cụ thể.
Tư duy bậc cao có vai trò quan trọng trong kết nối kiến thức, phát triển bản thân
Phát triển song song với quá trình phát triển kiến thức
Nắm vững kiến thức giúp chúng ta hiểu, vận dụng kiến thức đã học trong phạm vi được dạy. Tư duy bậc cao được phát triển song song với quá trình phát triển kiến thức, là sự hiểu biết sắc sắc các kiến thức thông qua bản chất của vấn đề.
Khi người học hiểu được bản chất của kiến thức, từ đó kết nối, liên kết các kiến thức của liên qua. Quá trình đó giúp hình thành nên những suy nghĩ sáng tạo, hình thành kiến thức mới.
Phát triển bản thân
Tư duy được coi là khả kỹ năng có giá trị nhất, có tính ứng dụng cao nhất mà mỗi người cần chú ý để rèn luyện, học hỏi. Tư duy giúp bạn vận dụng tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm vào công việc, học tập để mang lại kết quả tốt hơn. Khả năng tư duy bậc cao giúp chúng ta thu thập, phân tích, sử dụng thông tin, đưa ra quyết định, ý tưởng, cách cải tiến mang dấu ấn cá nhân và mang lại hiệu quả.
Nhiều nghiên cứu kết luận tiềm năng bộ não của con người là rất lớn. trong khi chúng ta chưa sử dụng hết 20% năm lượng, tiềm năng của bản thân. Vì vậy bạn nên rèn luyện khả năng tư duy, để não bộ làm việc liên tục, tiếp cận với sự phát triển của xã hội. Suy nghĩ bậc cao giúp chúng ta phát triển bản thân, đạt được thành tích, làm việc đạt kết quả tốt, thành công trong hiện tại và tương lai.
Tham khảo: Tư duy thiết kế là gì? 5 bước của quy trình tư duy thiết kế
5 Phương pháp thực chiến giúp phát triển tư duy bậc cao cho học sinh
Để giúp trẻ từng bước nâng cấp tư duy từ bậc thấp lên bậc cao một cách tự nhiên, cha mẹ và nhà sư phạm nên áp dụng 5 kỹ thuật thực nghiệm hằng ngày hằng tuần sau:
- Phương pháp 1: Dạy trẻ kỹ năng xử lý thông tin đa chiều: Hướng dẫn con cách phân loại, sắp xếp, so sánh và vẽ sơ đồ tư duy (Mindmap) để xâu chuỗi mối liên hệ giữa các khái niệm khoa học khác nhau, tránh việc ghi nhớ các kiến thức rời rạc, cô lập hằng ngày.
- Phương pháp 2: Xây dựng tiêu chí đánh giá khách quan: Khi con đưa ra một quan điểm hay một sản phẩm sáng tạo, hãy khuyến khích con tự thiết lập một bộ tiêu chí đánh giá (Rubric) để tự thẩm định chất lượng sản phẩm của mình, học cách chấp nhận các ý kiến phản biện ôn hòa từ bạn bè để tinh chỉnh hoàn thiện sản phẩm.
- Phương pháp 3: Rèn luyện lập luận thuyết phục: Tập cho con thói quen lý giải mọi hành động, quyết định bằng ngôn từ chính xác, rõ ràng và có dẫn chứng khoa học đi kèm. Khi con nói: “Con nghĩ phương án này tốt nhất”, cha mẹ hãy hỏi: “Lý do vì sao con tin như vậy? Bằng chứng nào chứng minh cho suy luận của con?”.
- Phương pháp 4: Khơi nguồn sáng tạo từ các câu hỏi mở: Thay vì đưa ra các câu hỏi đóng chỉ có một đáp án đúng/sai tuyệt đối (như “Sự kiện này diễn ra năm nào?”), hãy sử dụng các câu hỏi gợi mở trí tưởng tượng và tư duy phân kỳ của trẻ: “Nếu là nhân vật trong câu chuyện đó, con sẽ giải quyết tình huống này thế nào?”, “Theo con, điều gì sẽ xảy ra nếu thế giới không có trọng lực?”.
- Phương pháp 5: Khuyến khích đặt câu hỏi truy vấn (Inquiry-based): Nuôi dưỡng tính hiếu kỳ bản năng bằng cách khuyến khích con liên tục đặt câu hỏi hằng ngày hằng tuần. Một đứa trẻ biết đặt câu hỏi thông minh là một đứa trẻ có tư duy phát triển tốt nhất.
Rèn luyện phát triển tư duy bậc cao thông qua các hoạt động thúc đẩy tư duy
Nuôi dưỡng Tư duy bậc cao từ sớm tại The Dewey Schools
Việc rèn luyện tư duy bậc cao (HOTS) không thể đạt được thông qua các lớp học thêm ngắn hạn hay việc nhồi nhét lý thuyết rập khuôn ở năm học cuối cấp THPT. Nền tảng tư duy phản biện sắc bén và khả năng sáng tạo độc lập cần được gieo mầm, nâng niu bền bỉ ngay từ những năm học phổ thông dưới một triết lý giáo dục nhân văn thực chất.
Tại Hệ thống trường phổ thông liên cấp The Dewey Schools, chúng tôi tự hào là đơn vị tiên phong kiến tạo bệ phóng vững chắc giúp học sinh phát triển toàn diện tư duy bậc cao thông qua các hoạt động giáo dục đổi mới:
- Phương pháp học tập thực nghiệm tiên phong: Kế thừa triết lý giáo dục vĩ đại của John Dewey, nhà trường xóa bỏ hoàn toàn lối học đọc – chép, học vẹt một chiều áp lực. Học sinh Dewey (TDSers) học qua trải nghiệm thực tế (Learning by doing), học qua dự án liên môn (Project-based learning) và học tập truy vấn (Inquiry-based learning) hằng tuần hằng ngày, giúp việc học trở nên hào hứng và khơi dậy trí tò mò tự nhiên.
- Ứng dụng phương pháp Tư duy thiết kế (Design Thinking): Dewey Schools là trường học tiên phong tại Việt Nam đưa Tư duy thiết kế vào giảng dạy đồng bộ hằng năm. Quy trình 5 bước lấy con người làm trung tâm (Thấu cảm – Xác định vấn đề – Sáng tạo ý tưởng – Thiết kế mẫu thử – Chạy thử nghiệm) rèn luyện cho học sinh bản lĩnh dũng cảm đối mặt thách thức, tự chủ giải quyết vấn đề và tư duy đổi mới sáng tạo không giới hạn tại hệ thống xưởng sáng chế Makerspace hiện đại bậc nhất hằng ngày hằng tuần.
- Hội đồng Khoa học và Sư phạm (ERPC) đồng hành xuất sắc: Với đội ngũ gồm hơn 40 chuyên gia giáo dục hàng đầu trong nước và quốc tế, ERPC liên tục nghiên cứu, thẩm định và cập nhật các chương trình học thuật chuẩn Mỹ (liên kết toàn diện cùng Mount Vernon School) nhằm mang lại lộ trình học tập cá nhân hóa vượt trội, giúp học sinh tự tin khẳng định giá trị bản thân và hội nhập toàn cầu thành công.
- Phát triển ý tưởng, sản phẩm mới: Hãy tích cực tham gia và hành trình phát triển ý tưởng, sản phẩm mới thông qua quá trình suy nghĩ, sáng tạo. Bạn sẽ học được nhiều điều bổ ích, hiểu rõ và cảm nhận được khi tạo nên những cái mới.
Môi trường để phát triển tư duy bậc cao tại The Dewey Schools
FAQs – Các câu hỏi thường gặp
Dưới đây là những thắc mắc phổ biến của phụ huynh về việc phát triển tư duy bậc cao cho học sinh.
AI phát triển mạnh có thể thay thế tư duy bậc cao của con người không?
Không. AI có thể xử lý dữ liệu và hỗ trợ phân tích rất nhanh, nhưng chưa thể thay thế khả năng sáng tạo, tư duy phản biện, trí tuệ cảm xúc hay năng lực đưa ra quyết định dựa trên giá trị và trải nghiệm của con người. Đây cũng là những năng lực cốt lõi mà giáo dục hiện đại hướng tới.
Làm sao để nhận biết trẻ đang hình thành tư duy bậc cao?
Trẻ thường biết tự đánh giá cách học của mình, chủ động phát hiện và sửa lỗi, đặt câu hỏi, thử nhiều cách giải quyết vấn đề và tự điều chỉnh kế hoạch học tập thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào người lớn.
Giáo viên phát triển tư duy bậc cao cho học sinh bằng cách nào?
Giáo viên thường sử dụng các câu hỏi mở, học tập theo dự án, tình huống thực tế và hoạt động thảo luận để khuyến khích học sinh phân tích, phản biện, sáng tạo và bảo vệ quan điểm. Cách tiếp cận này giúp mọi học sinh đều có cơ hội tham gia và phát triển năng lực tư duy ở nhiều cấp độ.
Kết Luận
Tư duy bậc cao là nền tảng giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn biết phân tích, phản biện, sáng tạo và giải quyết vấn đề trong thực tiễn. Trong bối cảnh công nghệ và AI phát triển nhanh chóng, đây càng trở thành năng lực quan trọng để trẻ thích nghi với những thay đổi của tương lai. Vì vậy, việc xây dựng môi trường học tập khuyến khích đặt câu hỏi, trải nghiệm và tự khám phá sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện, tự tin học tập và sẵn sàng hội nhập trong thế kỷ 21.
