Trong suốt một thời gian dài, giáo dục thường được nhìn từ phía người dạy: thầy dạy gì, dạy như thế nào, dạy có hay không? Câu hỏi cốt lõi thực ra phải nhìn từ phía người học: Học như thế nào?
Chỉ khi giáo dục chuyển trọng tâm từ “việc dạy” sang “cách học”, chúng ta mới chạm tới bản chất thật sự của học tập – nơi người học không tiếp nhận tri thức một cách thụ động, mà tự kiến tạo tri thức thông qua hành động, trải nghiệm và suy ngẫm.
Chính từ cách nhìn ấy, Nhà giáo Phạm Toàn – nguyên Cố vấn Giáo dục của The Dewey Schools – đã đưa ra tuyên ngôn giáo dục: “Tự học – Tự giáo dục – Tự làm ra chính mình”.
Đây là đúc kết khoa học dựa trên nền tảng các học thuyết tâm lý học giáo dục của thế giới, từ John Dewey, Jean Piaget, đến Lev Vygotsky, Jerome Bruner và Howard Gardner…, đã được nhà giáo Phạm Toàn phân tích và tổng hợp trong công trình nghiên cứu “Hợp lưu các dòng tâm lý học giáo dục” xuất bản năm 2008. Ông cũng đã dành hơn 50 năm nghiên cứu cách học của trẻ em, hiện thực hóa thành chương trình giáo dục hiện đại để người học có thể “Tự học – Tự giáo dục – Tự làm ra chính mình”.
Tự học – Việc học bắt đầu từ thao tác
Các học thuyết tâm lý học giáo dục hiện đại đều chỉ ra một điểm chung: Trẻ em không học bằng cách ghi nhớ trước – mà học bằng cách hành động trước. Mỗi lần trẻ làm một việc, não bộ lại điều chỉnh, thích nghi và phát triển. Trưởng thành tư duy chính là một chuỗi điều ứng và thích nghi liên tục.
Từ những nghiên cứu ấy, Nhà giáo Phạm Toàn nhận ra rằng, trẻ cần được đặt vào một môi trường được thiết kế có chủ đích – nơi các em được tự tay thao tác – biến điều chưa biết thành điều đã biết, để rồi vận dụng từ cái đã biết tạo ra một điều mới. Đó là tiến trình tư duy tự nhiên của con người – và cũng là bản chất của tự học.
Để tạo ra một môi trường như vậy, vai trò của nhà sư phạm không còn là truyền đạt tri thức, mà là thiết kế tiến trình học tập – sắp xếp những tình huống, trải nghiệm, câu hỏi và thao tác đủ thách thức để kích hoạt tư duy. Bởi chỉ khi kiến thức được các em tự mình làm ra, mới thật sự trở thành kiến thức của chính các em, được hiểu sâu, nhớ lâu và dễ dàng vận dụng.
Tự giáo dục – Khi tự học tiếp diễn bên ngoài môi trường sư phạm
Tự học là năng lực được hình thành dưới sự dẫn dắt, đồng hành của giáo viên, trong môi trường sư phạm được thiết kế có chủ đích. Và “Tự giáo dục” là khi năng lực ấy tiếp tục vận hành ngay cả khi không còn người tổ chức việc học.
Khi đã chiếm lĩnh được phương pháp học, người học hoàn toàn có thể tự thiết kế trải nghiệm cho bản thân. Sau này khi bước vào cuộc sống, dù ở bất kỳ môi trường nào, đối diện với bất kỳ vấn đề nào, các em vẫn có thể tự đặt câu hỏi, tự tìm cách lý giải, tự điều chỉnh tư duy để thích nghi và phát triển. Việc học khi ấy không kết thúc ở trường lớp, mà trở thành năng lực cốt lõi đi cùng các em suốt cuộc đời.
Tự làm ra chính mình
Khi con người có năng lực tự học và tự giáo dục, mỗi lần học không chỉ tạo ra thêm một tri thức mới, mà tạo ra một phiên bản mới của chính mình. “Tự làm ra chính mình” chính là tái cấu trúc liên tục từ bên trong – nơi mỗi tri thức tự kiến tạo đều biến con-người-cũ-chưa-biết thành một con-người-mới-đã-biết, hiểu sâu hơn và chủ động hơn.
Học tập trở thành một dòng chảy chuyển hóa không ngừng – nơi mỗi trải nghiệm trở thành một nấc thang đưa người học liên tục tiến về phía trước, không ngừng phát triển tư duy và năng lực sống. Trường học, vì thế, phải là nơi “tổ chức sự trưởng thành của trẻ em thông qua con đường tự học”.
Tại The Dewey Schools, giáo dục trải nghiệm không hướng tới việc đào tạo những học sinh “đạt chuẩn”, mà nuôi dưỡng những người học biết tự tạo ra tri thức, không ngừng trưởng thành để vững vàng trong một thế giới luôn biến đổi. Và chính trong hành trình ấy, các em “tự làm ra chính mình” để trở thành những con người tự lập, tự chủ và tự do.
